برو به محتوای اصلی

آیا هدف، وسیله را توجیه می‌کند؟

من کجام؟ اینجا کجاست؟

در جواب‌کو می‌تونید در مورد هر موضوعی سوال کنید، به سوالای بقیه جواب بدید و تجربتون رو به اشتراک بگذارید!

میثم پورگنجی
میثم پورگنجی،برنامه‌نویس در تیم یسنا

شاید این یکی از سخت‌ترین سوال‌هایی باشد که در فلسفه‌ی اخلاق مطرح می‌شود. بدیهی است که دو دسته‌ی کلی جواب برای این سوال وجود دارد: بلی و خیر. بر همین منوال احتمالا هر کس بتواند در کسری از ثانیه به این سوال یکی از دو جواب بالا را بدهد اما در واقعیت پاسخ به این سوال سخت دشوار است!

آن صحنه‌ای از بت‌من۲ی نولان را بخاطر آورید که درحالیکه کمیسر عالی شهر سکه‌اش دو رو پیدا کرده است و در نهایت در پلشتی می‌میرد، به منظور حفظ امید در مردم شهر گاتهام برای او تجلیل برگزار می‌شود و به دروغ در مورد او سخنانی رانده می‌شود. کدام درست است؟ دروغ گفتن (انجام عملی غیراخلاقی) به قصد خیری بزرگتر (توجیه وسیله با توجه به هدف) و یا گفتن حقیقت (قطعی دانستن امر اخلاقی) و کشتن امید مردم شهر (پرهیز از رسیدن به هدف چنین خیر حتی با اندکی مصلحت‌سنجی).

سناریوی دیگری را در نظر بگیرید. عده‌ای حکومت کشوری را در دست دارند که در آن معتقدند باید حکومت را به هر قیمتی حفظ کرد و «حفظ نظام از اوجب واجبات است!». در این کشور هر جنایتی به اسم حفظ حکومت می‌تواند صورت بپذیرد و همواره توجیه روشن است (هدف وسیله را توجیه می‌کند.).

جای دیگری فردی در حال خودکشی است. اگر به کسی پول بدهیم تا به دروغ به آن شخص بگوید که وجود او ارزشمند است و از قضا آن شخص از خودکشی منصرف شود و بعدها نیز شخصی مفید برای اجتماع شود، عمل‌مان اخلاقی بوده است یا غیراخلاقی؟ اگر آن شخص بعدها به یک قاتل جانی تبدیل شود چه؟

به نظر -حداقل من و حداقل تاکنون- نمی‌رسد که بتوان جواب قطعی‌ای به این سوال داد. در این بین باید چه کرد؟ در این آشوب‌بازار نسبی‌گراییِ اخلاقی، دیگر چه باوری می‌ماند که بر مبنای آن تصمیم بگیریم؟ پاسخ من برای این سوال ترکیبی است از یک راه‌حل و مضمون یک سخن از کانت: «همواره می‌بایست تلاش کرد تا آگاهانه خودمان و اندیشه‌هایمان را تحت یک تفکر انتقادی نگه داشت و در راستای زدودن پلشتی‌ها از آن کوشید. در این بین می‌بایست در هنگام عمل به آنچه که فکر می‌کنیم اخلاقی است با تمام وجود عمل کنیم.». به قول راسل در واقعیت زندگی، انسان همواره باید به چیزی باور داشته باشد!

۱۵