برو به محتوای اصلی
شهاب سیاوش
طراح گرافیک و موسس فروشگاه فونت سیاوش
۳ سال پیش پرسیده شده

چه تفاوتی بین همزهٔ عربی و یای اضافهٔ فارسی وجود دارد و چطور آنها را تایپ کنیم؟

من کجام؟ اینجا کجاست؟

در جوابکو می‌تونید در مورد هر موضوعی سوال کنید، به سوالای بقیه جواب بدید و تجربه‌تون رو به اشتراک بگذارید!

شهاب سیاوش
طراح گرافیک و موسس فروشگاه فونت سیاوش

همزه یکی از علامت‌های الفبای عربی‌ست که در حالات مختلف به چندین شکل تبدیل شده و نوشته می‌شود: ء أ إ ئ ؤ هٔ 

اما «یای اضافه» یا «یای کوچک» یا آن چیزی که برخی به آن «شش کوچک» هم می‌گویند نه همزه است و نه شش. این علامت کوچک‌شده و مختصر شدهٔ «ی ربط» بوده که بعد از کلماتی که به «ه» ختم می‌شده‌اند به صورت حرفی شبیه به «ی» نوشته می‌شده. پس از وارد شدن به دوران تکنولوژی و تبدیل حروف عربی و بعد فارسی به فونت‌ها، از آنجا که نخستین نسخه‌های فونت‌ها توسط طراحان خارجی و یا با مشورت اعراب طراحی شده، دقت زیادی به «یای اضافهٔ فارسی» نشد. حتی ایرانیان هم همزه را با آن اشتباه گرفته و فونت‌ها هم به همین صورت طراحی شدند که با زدن دکمه‌ای همزه بر روی «ه» قرار می‌گرفت که نشانهٔ «شش کوچک» باشد. متاسفانه، این مشکل همین حالا هم وجود دارد و با وجود این که در سال ۱۹۹۳ یونیکد  Arabic Letter Heh With Yeh Above  را اضافه کرد اما هنوز هم در اکثر فونت‌ها خبری از این نشانه نیست و همچنان همزه به جاش استفاده می‌شود.
اما شاید به همین دلیل اشتباه شدن همزه و «یای ربط» بود که فرهنگستان زبان ایران تصمیم گرفت که به جای حل کردن مشکل از راه درست، بدعت جدیدی بگذارد و «یای تنها با نیم‌فاصله» را به جای «یای ربط» به رسم‌الخط فارسی اضافه کند! به این ترتیب ترکیبات نامانوسی مانند «دوچرخه‌ی من» و «خانه‌ی کورش» به فارسی اضافه شد.

چنانچه شما هم به این موضوع اهمیت می‌دهید، پیشنهاد می‌کنم که با نصب «کیبورد استاندارد فارسی»۱۰۸ در گام اول تایپ کردن «یای ربط» را با فشردن Shift+N بر خود آسان کنید و در گام دوم از فونت‌های استانداردی استفاده کنید که بین همزه و «یای ربط» تفاوت قائل شده باشند. «یای ربط» به شکل یک «ی» کوچک است و همزه هم که شکلش مشخص است.

البته حتی کیبورد استاندارد فارسی هم دکمهٔ جداگانه‌ای برای نوشتن «یای ربط» در نظر نگرفته و به جای آن ترکیب «ه + همزه» را به «هٔ» تبدیل می‌کند که چنانچه فونت مورد استفادهٔ شما در این حرف به خصوص همزه را با «یای ربط» عوض کرده باشد، مشکل حل می‌شود.

فونت همین سایت هم به جای «یای ربط» از همزه استفاده می‌کند.

تصویری از «یای کوچک» در قدیمی‌ترین نسخهٔ خطی شاهنامه: اینجا
۱۸۶
اگر تصویر را بزرگ کنید می‌بینید که در سمت چپ دو بار در «نگارندهٔ» و «آفرینندهٔ» از «یای اضافه» استفاده شده و هیچ شباهت و ربطی به همزه که یک حرف از الفبای عربی هست ندارد.

پ.ن: در هنگام تحقیق برای نوشتن این متن همین حالا متوجه شدم که فرهنگستان چند سال پیش دست از سر «یای تنها» برداشته و دوباره «یای کوچک» را پیشنهاد کرده است.۲۱۰ اما متاسفانه اطلاع‌رسانی این قدر ضعیف بوده که هنوز هم بسیاری تصور می‌کنند که «یای تنها» شیوهٔ نگارش درست هست.

    ـ برای کلمات مختوم به های غیرملفوظ، در حالت مضاف، از علامت «ء» استفاده می‌شود:      خانهٔ من، نامهٔ او

و بعد هم در پانویس توضیح داده که: این علامت کوتاه‌ شدهٔ «ی» است.

ما تنها می‌توانیم بخش نگارش درست را در محیط‌های نرم‌افزاری به درستی انجام دهیم و این که فونت در این زمینه کوتاهی کرده و یا نشانهٔ درست را طراحی نکرده است، می‌تواند بعدها اصلاح شود و یا با تغییر فونت درست «دیده شود».